Czy LEGO® Education jest odpowiednie dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?

SPIS TREŚCI:

1. Zestawy LEGO® Education w edukacji specjalnej
2. LEGO Education a specjalne potrzeby edukacyjne – najważniejsze obszary wsparcia
3. Dostosowanie zestawów LEGO Education dla uczniów ze SPE
4. Jak dobrać zestawy LEGO Education do uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi?
5. Trzy pomysły na mini-ćwiczenia z LEGO Education dla uczniów ze SPE
6. Jak oceniać pracę z zestawami LEGO Education w edukacji specjalnej?
7. Najważniejsze wskazówki dla nauczyciela i terapeuty, którzy chcą użyć LEGO Education w edukacji specjalnej

Wykorzystanie LEGO Education w edukacji specjalnej to nie tylko atrakcyjna pomoc dydaktyczna. Dzięki odpowiedniemu wykorzystaniu zestawy mogą się stać narzędziem, które pozwala uczniom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi uczyć się przez działanie, dotyk, ruch, eksperymentowanie i współpracę. W przypadku uczniów ze spektrum autyzmu, ADHD, niepełnosprawnością intelektualną, trudnościami językowymi, dysleksją czy obniżoną sprawnością motoryczną ma to ogromne znaczenie: wiedza przestaje być abstrakcyjna, a staje się czymś, co można zbudować, przesunąć, rozłożyć na części pierwsze, poprawić lub przetestować.

W edukacji włączającej chodzi bowiem o tworzenie takich warunków, w których każdy uczeń może rozwijać swój potencjał i uczestniczyć w życiu klasy bądź szkoły na miarę swoich możliwości. Ministerstwo Edukacji Narodowej opisuje edukację włączającą jako podejście zwiększające szanse edukacyjne wszystkich uczących się poprzez dostosowanie warunków nauki do indywidualnych potrzeb i możliwości. W tym sensie LEGO® Education bardzo dobrze wpisuje się w praktykę szkoły dostępnej: pozwala różnicować zadania, role, tempo pracy, sposób komunikacji i sposób oceniania.

O skuteczności LEGO® Education decydują jednak nie tylko same zestawy, ale przede wszystkim sposób ich wykorzystania podczas zajęć. Rozwiązania te opierają się na spójnej metodyce, która wspiera aktywne uczenie się, współpracę oraz indywidualizację procesu edukacyjnego. Rozwiązania te opierają się na LEGO® Learning System, który zakłada aktywne uczenie się poprzez doświadczenie, współpracę i rozwiązywanie problemów oraz umożliwia elastyczne dostosowanie zadań do możliwości i potrzeb uczniów. Dzięki temu dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi mogą pracować nad tym samym zagadnieniem, realizując cele w różnym tempie i z wykorzystaniem zróżnicowanych form aktywności.

Metodyka LEGO® Education wykorzystuje również model 5W: Włącz się, Wymyśl, Wyjaśnij, Weryfikuj i Wywnioskuj. Taki sposób organizacji zajęć sprzyja pracy z uczniami ze SPE. Najpierw nauczyciel wzbudza zainteresowanie zadaniem, następnie uczniowie samodzielnie budują i eksperymentują, wspólnie omawiają swoje rozwiązania, wykorzystują zdobyte umiejętności w nowych sytuacjach, a na zakończenie otrzymują informację zwrotną dotyczącą własnych postępów. Model ten wspiera rozwój samodzielności, komunikacji, współpracy i sprawczości, jednocześnie pozwalając na indywidualizację metod pracy i sposobów osiągania sukcesu przez każdego ucznia.

Największa wartość zestawów LEGO Education w edukacji specjalnej nie polega jednak na samych klockach. Kluczowe jest to, jak nauczyciel, pedagog specjalny, terapeuta lub wychowawca zaplanuje zajęcia. Ten sam zestaw może być prostą pomocą do ćwiczenia motoryki małej, narzędziem do nauki fizyki, punktem wyjścia do rozmowy o emocjach, materiałem do treningu komunikacji lub sposobem na wprowadzenie uczniów w świat robotyki i programowania.

Praca z zestawami LEGO® Education w naturalny sposób uruchamia sytuacje społeczne: trzeba poprosić o podanie klocka, uzgodnić pomysł, poczekać na swoją kolej, wysłuchać instrukcję, przyjąć poprawki i wspólnie dokończyć model. Dla uczniów ze SPE są to często umiejętności trudniejsze niż samo budowanie.

Szczególnie dobrze widać to w podejściu LEGO® Based Therapy, znanym także jako terapia oparta na klockach lub nazywanych Brick-by-Brick. Jej twórcą jest amerykański neuropsycholog Daniel B. LeGoff, który opracował tę metodę z myślą głównie o dzieciach w spektrum autyzmu. W klasycznym modelu dzieci pracują w małej grupie, a każde z nich pełni określoną rolę. Jedna osoba opisuje instrukcję, druga wyszukuje elementy, trzecia buduje model. National Autistic Society nazywa taki podział zadań jako role Engineer, Supplier i Builder, czyli odpowiednio osoby przekazującej instrukcję, dostarczającej elementy i budującej model.

Łączenie elementów, dociskanie klocków, obracanie osi, wkładanie pinów, dopasowywanie kół zębatych i manipulowanie małymi częściami to bardzo dobre ćwiczenia dla dłoni i palców. Uczniowie ćwiczą chwyt pęsetowy, siłę nacisku, koordynację oko-ręka, orientację przestrzenną i planowanie ruchu.

Dla ucznia z obniżoną sprawnością manualną standardowy zestaw techniczny może być jednak zbyt trudny. Wtedy nie należy rezygnować z LEGO Education w edukacji specjalnej, lecz dobrać poziom trudności. Można wykorzystać większe elementy LEGO® DUPLO®, uprościć konstrukcję, ograniczyć liczbę części lub wprowadzić pracę w parach, w której uczeń z trudnościami manualnymi pełni rolę projektanta, testera, fotografa albo osoby decydującej o kolejnych zmianach.

Klocki mają ogromną przewagę nad kartą pracy z prostego względu. Błąd nie zostawia trwałego śladu. Jeśli konstrukcja się rozpadnie, można ją poprawić. Jeśli mechanizm nie działa, można zmienić układ kół, osi lub ciężar modelu. Jeśli program nie uruchamia silnika, można przesunąć blok kodu.

Dla uczniów z niską samooceną, lękiem przed oceną, doświadczeniem wielu porażek szkolnych lub trudnościami emocjonalnymi jest to bardzo ważne, aby zamiast komunikatu „źle”, pojawił się komunikat „sprawdźmy, co trzeba zmienić”. System LEGO® Education w praktyce uczy myślenia prototypowego, który składa się z elementów próbuję, testuję, poprawiam, próbuję ponownie.

Przez dostosowanie zestawów LEGO Education w edukacji specjalnej rozumiemy tutaj nie wymianę samych klocków, lecz zaadaptowanie do potrzeb uczniów sposobu organizacji pracy. Na nią składają się: instrukcja, czas, przestrzeń, liczba bodźców, role w grupie, sposoby komunikacji i kryteria sukcesu.

Dla wielu uczniów ze SPE standardowa instrukcja, szczególnie wyświetlana na ekranach, może być zbyt obciążająca. Problemem bywa liczba bodźców, konieczność śledzenia wielu kroków naraz, praca z i na ekranie, zbyt drobne ilustracje modeli, a także trudność w zrozumieniu kolejnych kroków następujących jedno po drugim.

Najlepiej sprawdzają się trzy metody.

Pierwsza to dzielenie zadania na małe części. Zamiast pokazywać uczniowi całą instrukcję, nauczyciel przygotowuje tylko jeden etap, dwa lub maksymalnie trzy kroki razem z elementami potrzebnymi do ich wykonania. Uczeń nie musi dzięki temu na przykład przeszukiwać całego pudełka, mniej się rozprasza i szybciej doświadcza poczucia wykonania zadania z sukcesem.

Druga strategia to instrukcje wizualne. Warto przygotować powiększone karty z obrazkami, oznaczyć kolorem kolejne etapy, stosować piktogramy „weź”, „połącz”, „sprawdź”, „przetestuj”. Mając do wyboru to, czy możemy wydrukować instrukcje, czy przygotować je w wersji na ekrany komputerów czy tabletów, lepiej postawić na tę pierwszą opcję. Uczniowie słabowidzący, z trudnościami językowymi i z zaburzeniami koncentracji często lepiej sobie radzą z wydrukowaną kartą pracy niż z ekranem tabletu lub laptopa.

Trzecia strategia to można nazwać checklistą sukcesu. Zamiast oceniać wyłącznie gotowy model, nauczyciel daje uczniowi prostą listę z wyrażeniami typu: „znalazłem elementy”, „zbudowałem pierwszy etap”, „sprawdziłem, czy model działa”, „poprawiłem błąd”, „opowiedziałem, co zrobiłem”. Taka lista może pomóc w wzmacnianiu poczucia sprawstwa.

Zajęcia z klockami bywają głośne i intensywne, jeśli chodzi o sensorykę. Dla uczniów z autyzmem, ADHD, nadwrażliwością słuchową lub trudnościami w samoregulacji może to być znacząca bariera do pokonania.

W tym przypadku także warto zadbać o kilka prostych rozwiązań. Elementy powinny być posegregowane w tackach, pudełkach lub pojemnikach według koloru, kształtu albo funkcji. Zamiast wysypywać cały zestaw na stolik, lepiej podawać uczniom tylko te części, których potrzebują na danym etapie. Przydatne mogą być: mata robocza wyznaczająca granice strefy pracy, czasomierz wizualny pokazujący czas do końca zadania, oraz stały plan zajęć obejmujący wszystkie etapy: start, budowanie, testowanie, poprawa, prezentacja, sprzątanie.

Dla części uczniów pomocne będzie także miejsce wyciszenia i karta dzięki której uczeń może zakomunikować „potrzebuję przerwy”. Przerwa nie może być traktowana jako kara, to element samoregulacji.

W klasie integracyjnej lub specjalnej wydanie polecenia: „pracujcie razem” może być niewystarczające. Wielu uczniów ze SPE potrzebuje jasnego scenariusza współpracy, dlatego warto zastosować role.

Architekt ma instrukcję i opisuje, jaki klocek jest potrzebny oraz gdzie należy go umieścić. Ćwiczy komunikację, precyzyjny opis, rozumienie perspektywy drugiej osoby i planowanie wypowiedzi.

Dostawca szuka odpowiednich elementów. Ćwiczy kategoryzowanie, rozpoznawanie bodźców wzrokowych, koncentrację i reagowanie na komunikat drugiej osoby.

Budowniczy łączy elementy zgodnie z instrukcją Architekta. Ćwiczy motorykę małą, słuchanie, cierpliwość i współpracę.

Taki podział pomaga w redukowaniu chaosu i konfliktów, bo każdy wie, co należy do jego zadania. Jednocześnie uczy, że sukces grupy zależy od komunikacji, a nie od tego, kto najszybciej przejmie wszystkie klocki.

W edukacji specjalnej nie zawsze trzeba zmieniać cel lekcji. Często wystarczy zmienić drogę dojścia do celu.

Uczeń potrzebujący dużego wsparcia może budować gotowy model według uproszczonej instrukcji. Uczeń na poziomie średnim może zmodyfikować jeden element, na przykład długość ramienia, liczbę kół, ciężar pojazdu lub położenie osi. Uczeń bardziej samodzielny może zaprojektować własne rozwiązanie problemu. Uczeń zaawansowany może mierzyć wyniki, porównywać dane, programować robota albo przygotować prezentację.

Takie różnicowanie jest zgodne z podejściem pedagogicznym nazwanym uniwersalnym projektowaniem w edukacji (w skrócie UDL). Wskazuje ono trzy główne obszary UDL: różne sposoby angażowania uczniów, różne sposoby prezentowania treści oraz różne sposoby działania i wyrażania wiedzy. W praktyce oznacza to, że jeden uczeń może opowiedzieć, co zrobił, drugi może pokazać model, trzeci może nagrać krótką prezentację, a czwarty może zaznaczyć odpowiedź na karcie obrazkowej.

LEGO® Education BricQ Motion jest szczególnie przydatny tam, gdzie chcemy ograniczyć ekran i skupić się na budowaniu i testowaniu modeli. Zestawy BricQ Motion angażują uczniów w eksperymentowanie z zagadnieniami z fizyki, takimi jak siła lub ruch bez potrzeby używania urządzeń multimedialnych.

Dla uczniów ze SPE to duża zaleta. Nauczyciel może pokazać zależności przyczynowo-skutkowe bez aplikacji i kodowania. Uczeń może dokonywać obserwacji: „popycham – pojazd jedzie”, „dodaję ciężar – zmienia się odległość”, „kręcę korbą – ramię się podnosi”. Uczeń widzi efekt natychmiast, a abstrakcyjne pojęcia z fizyki nabierają konkretnych odniesień do ćwiczeń na zajęciach.

Zestawy SPIKE™ Prime i SPIKE™ Essential pozwalają połączyć zbudowany model, interaktywne elementy takie jak czujniki, silniki z nauka podstaw programowania. Rozwiązanie wykorzystuje intuicyjny język kodowania oparty na języku Scratch, a aplikacja SPIKE™ zawiera zarówno bloki ikonowe, jak i bloki słowne, a nawet język Python.

Dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi jest to szczególnie wartościowe narzędzie, ponieważ umożliwia naukę poprzez działanie, eksperymentowanie i wielozmysłowe doświadczanie. Programowanie przestaje być abstrakcyjnym pojęciem, ponieważ dziecko od razu obserwuje efekty swoich działań, gdy robot porusza się, wydaje dźwięki lub reaguje na sygnały z czujników. Taka natychmiastowa informacja zwrotna zwiększa motywację do nauki i zachęca do podejmowania kolejnych prób. Możliwość stopniowego zwiększania poziomu trudności sprawia, że z zestawów mogą korzystać zarówno uczniowie rozpoczynający naukę programowania, jak i dzieci wymagające większego wsparcia. Praca z blokami graficznymi ogranicza konieczność czytania i pisania, dzięki czemu uczniowie z dysleksją, trudnościami językowymi czy niepełnosprawnością intelektualną mogą skupić się na rozwijaniu logicznego myślenia i rozwiązywaniu problemów.
Budowanie i programowanie modeli rozwija również umiejętności planowania, przewidywania skutków własnych działań, koncentrację uwagi oraz pamięć roboczą – kompetencje często wymagające wzmacniania u dzieci z ADHD, zaburzeniami ze spektrum autyzmu czy specyficznymi trudnościami w uczeniu się. Jednocześnie możliwość wielokrotnego testowania i poprawiania programu uczy wytrwałości oraz pokazuje, że popełnianie błędów jest naturalnym elementem procesu uczenia się.

Portfolio SPIKE jest w tej chwili wycofywane – i choć produkty będą dostępne u dystrybutorów do wyczerpania zapasów, a aplikacja SPIKE ma być wspierana do połowy 2031 roku – warto wspomnieć tutaj o nowym rozwiązaniu z zakresu nauki podstaw kodowania, uczenia lekcji informatyki i wykorzystania funkcji sztucznej inteligencji. Mowa o zestawach LEGO® Education Informatyka i AI. W tym wypadku zestawy również dają ogromne szanse na ćwiczenie kompetencji społecznych, współpracy w grupie, a także testowania rozwiązań i sprawdzania efektu.

LEGO® Education Nauki przyrodnicze i ścisłe to rozwiązanie przygotowane ściśle z myślą o nauce przedmiotów przyrodniczych w oparciu o model hands-on, polegający na praktycznym doświadczeniu. Ten zestaw otrzymał od CAST certyfikat UDL co oznacza, że został zaprojektowany tak, aby w aktywny sposób dawać możliwości do usuwania barier w uczeniu się, wspieraniu sprawczości uczniów i angażowania każdego z nich w interesującą naukę.

Już na etapie przygotowania lekcji z zestawami warto zweryfikować te informacje – czy uczeń może zrozumieć zadanie na więcej niż jeden sposób? Czy może pokazać efekt inaczej niż pisemnie? Czy może pracować w swojej roli i nadal uczestniczyć w realizacji celu?

Uczniowie siedzą naprzeciwko siebie i mają identyczny zestaw sześciu klocków. Jedno dziecko buduje prostą konstrukcję i opisuje ją drugiemu, które nie widzi modelu. Drugie dziecko słucha instrukcji, zadaje pytania doprecyzowujące i próbuje odtworzyć konstrukcję wyłącznie na podstawie usłyszanego opisu. Po chwili uczniowie porównują efekty i omawiają, które wskazówki były pomocne, a co wymagało większej precyzji. Ćwiczenie rozwija uwagę wspólną, precyzyjny opis, pamięć roboczą, komunikację, zadawanie pytań oraz rozumienie perspektywy drugiej osoby.

Nauczyciel pokazuje jednemu uczniowi — świadkowi — gotową figurkę przez 30 sekund. Uczeń stara się zapamiętać jak najwięcej szczegółów: kolory, kształty, kolejność elementów i ich ułożenie. Następnie wraca do stolika i opisuje figurkę koledze — detektywowi — który nie widział modelu i ma zbudować taki sam układ wyłącznie na podstawie usłyszanych wskazówek. Detektyw może zadawać pytania doprecyzowujące, a świadek odpowiada, korzystając z tego, co zapamiętał. Na końcu uczniowie porównują zbudowany model z oryginałem i wspólnie omawiają, które informacje były najważniejsze. Ćwiczenie wspiera pamięć, koncentrację, komunikację, precyzyjne formułowanie wypowiedzi oraz zadawanie pytań doprecyzowujących.

Nauczyciel buduje prosty model z pięciu klocków. Uczeń przez chwilę przygląda się konstrukcji, a następnie zamyka oczy. W tym czasie nauczyciel zmienia jeden element: kolor, miejsce klocka, jego ustawienie lub kolejność. Zadaniem ucznia jest zauważyć, co się zmieniło, i opisać zmianę pełnym zdaniem. Ćwiczenie rozwija percepcję wzrokową, koncentrację, pamięć wzrokową oraz język opisowy.

Wykorzystując w pracy z uczniami ze SPE zestawy LEGO® Education i adaptując metodologię LEGO® Education do ich potrzeb, warto odejść od oceniania wyłącznie efektu końcowego, czyli tego, czy model został zbudowany zgodnie z instrukcją. Znacznie ważniejsze jest przyjrzenie się temu, jak uczeń uczestniczy w zadaniu: czy podejmuje swoją rolę, próbuje się komunikować, reguluje emocje, jest gotowy poprawić błąd oraz współpracuje z innymi członkami grupy.

Przykładowe kryteria sukcesu:

• uczeń wykonał swoją rolę przez określony czas,
• uczeń poprosił o potrzebny element,
• uczeń poczekał na swoją kolej,
• uczeń przetestował model i wprowadził poprawkę,
• uczeń nazwał emocję lub skorzystał z przerwy,
• uczeń pokazał, co powoduje ruch modelu,
• uczeń posprzątał i posegregował elementy.

Takie ocenianie jest zgodne z ideą edukacji włączającej, w której ocena ma być przede wszystkim informacją zwrotną i wskazywać kierunek rozwoju, a nie wyłapywać błędy.

LEGO Education w edukacji specjalnej działa najlepiej wtedy, gdy zajęcia są krótkie, przewidywalne i dobrze zorganizowane. Lepiej zaplanować mniej elementów i więcej czasu na komunikację niż zbyt ambitny model, który doprowadzi do przeciążenia.

Najważniejsze zasady są proste. Zawsze zaczynaj od celu funkcjonalnego: czy chcesz ćwiczyć komunikację, koncentrację, motorykę, rozumienie przyczyny i skutku, czy programowanie? Ogranicz liczbę bodźców na stole. Dawaj uczniom role. Stosuj instrukcje obrazkowe. Pozwalaj na błędy i poprawki. Chwal konkretne zachowania, nie tylko efekt końcowy. Rotuj role, aby uczniowie nie utrwalali jednego schematu działania.

W edukacji specjalnej cele z podstawy programowej często łączą się z celami rewalidacyjnymi. Lekcja o ruchu może być jednocześnie treningiem cierpliwości. Zadanie z robotyki może być ćwiczeniem komunikacji. Budowa pojazdu może rozwijać motorykę małą, orientację przestrzenną i poczucie sprawstwa. To właśnie dlatego LEGO® Education jest tak wartościowe: pozwala uczyć wielu umiejętności jednocześnie, w naturalnej, angażującej i bezpiecznej formie.