Od roku szkolnego 2026/2027 obowiązuje nowa podstawa programowa wychowania przedszkolnego. Jednym z jej celów jest zapewnienie dzieciom warunków do rozwijania kompetencji językowych, matematycznych i cyfrowych potrzebnych w różnych sytuacjach życia codziennego. Kompetencje językowe zostały określone jako zdolność skutecznego komunikowania i porozumiewania się. Obejmują m.in. rozumienie wypowiedzi ustnych oraz formułowanie własnych wypowiedzi w sposób zrozumiały i dostosowany do sytuacji.[1]

W przypadku szkoły podstawowej zmiana jest wprowadzana stopniowo. W roku szkolnym 2026/2027 nową podstawę stosuje się w klasach I i IV, a w kolejnych latach obejmie następne roczniki. Oznacza to, że w edukacji wczesnoszkolnej w roku 2026/2027 według nowych zasad pracuje klasa I, natomiast klasy II i III kończą rozpoczęty wcześniej cykl według dotychczasowej podstawy.

Kierunek zmian jest jednak bardzo czytelny. W edukacji językowej uczeń ma m.in. rozumieć komunikaty werbalne i niewerbalne, wypowiadać się w sposób zrozumiały, przyjmować rolę słuchacza i mówcy, zadawać pytania, wyrażać własne opinie oraz aktywnie uczestniczyć w rozmowie grupowej. Język mówiony ma być również narzędziem współpracy, dzielenia się pomysłami i prezentowania efektów pracy.

To ważne przesunięcie akcentów. Rozmowa nie jest wyłącznie dodatkiem do zajęć językowych. Jest jednym z podstawowych narzędzi poznawania świata, współpracy i budowania relacji.

[1] https://dziennikustaw.gov.pl/D2026000037801.pdf

Dobrym punktem wyjścia do rozwijania kompetencji komunikacyjnych jest przyjrzenie się codziennym sytuacjom w grupie. Czy głos zabierają głównie najbardziej aktywne dzieci? Czy spokojniejsze dzieci również mają okazję się wypowiedzieć? Jak długo nauczyciel czeka na odpowiedź? Czy dzieci słuchają siebie nawzajem, czy odpowiadają przede wszystkim nauczycielowi?

Warto również zwrócić uwagę na sposób zadawania pytań. Pytania typu: Jaki to kolor?, Ile widzisz elementów? albo Jak nazywa się to zwierzę są potrzebne, ale najczęściej prowadzą do jednej krótkiej odpowiedzi.

Znacznie więcej przestrzeni do rozmowy tworzą pytania otwarte:

• Co o tym myślisz?
• Dlaczego tak się mogło wydarzyć?
• Co wydarzy się później?
• Jak możemy rozwiązać ten problem?
• Co zauważyłeś?
• Czy ktoś ma inny pomysł?

Dziecko nie tylko przypomina sobie wtedy konkretną informację, ale musi uporządkować myśli, dobrać słowa i przekazać je drugiej osobie.

Rozmowa z dzieckiem nie zawsze musi być serią pytań.

Czasem wystarczy skomentować to, co się dzieje: Widzę, że zbudowałeś bardzo wysoką wieżę. Ten liść ma zupełnie inne brzegi niż poprzedni. Wygląda na to, że znaleźliście dwa różne sposoby rozwiązania zadania. A potem poczekać.

Taki komentarz może skłonić dziecko do spontanicznego rozwinięcia wypowiedzi znacznie bardziej niż kolejne pytanie zadane przez dorosłego.

Cisza po zadaniu pytania nie oznacza, że dziecko nie zna odpowiedzi.

Niektóre dzieci potrzebują więcej czasu na przetworzenie komunikatu, uporządkowanie myśli i przygotowanie wypowiedzi. Jeżeli dorosły niemal natychmiast odpowiada za dziecko albo kieruje pytanie do kogoś innego, okazja do samodzielnego zabrania głosu znika. Warto więc po zadaniu pytania po prostu poczekać.

Pomocne może być również stopniowanie trudności. Dla dziecka, które niechętnie wypowiada się na forum grupy, pierwszym krokiem może być rozmowa z jedną osobą, później praca w parze lub małym zespole, a dopiero później wypowiedź przed całą grupą.

Rozwijanie mowy nie musi oznaczać siedzenia przy stoliku.

Piosenki, rymowanki, wyliczanki oraz zabawy typu „echo” pomagają ćwiczyć pamięć słuchową, koncentrację, rytm wypowiedzi i intonację. Dzieci mogą powtarzać dźwięki, słowa lub całe zdania, dopowiadać zakończenia rymowanek albo odpowiadać na rytmiczny komunikat nauczyciela.

Można wykorzystać prostą zabawę: nauczyciel wystukuje rytm poprzez np. klaśnięcie i uderzenie dłońmi o kolana, a kolejne dzieci to powtarzają lub tworzą własną „choreografię”.

Ważne, aby nie wymagać od każdego dziecka tego samego sposobu uczestniczenia w zajęciach. Jedno dziecko zaśpiewa całą zwrotkę, drugie powtórzy pojedyncze słowo, a inne początkowo przyłączy się tylko poprzez ruch.

Każda z tych reakcji może być krokiem w stronę coraz większego zaangażowania dziecka w komunikację.

Żeby dobrze się komunikować, trzeba nie tylko umieć mówić, ale również słuchać.

Można ćwiczyć tę umiejętność podczas bardzo prostych zabaw. W trakcie czytania opowiadania dzieci mogą nasłuchiwać ustalonego wcześniej słowa, np. przygoda, mama, tata itp. Kiedy je usłyszą, wykonują ustalony gest, klaszczą, podnoszą rękę albo wstają.

Innym pomysłem jest przekazywanie sobie krótkiego komunikatu, odtwarzanie usłyszanej sekwencji dźwięków czy wykonywanie kolejnych etapów instrukcji.

Takie zabawy uczą skupienia uwagi na wypowiedzi drugiej osoby, a nie tylko oczekiwania na własną kolej.

Opowiadanie o tym, czego nie ma aktualnie przed oczami, jest trudniejsze niż opis sytuacji dziejącej się tu i teraz, dlatego bardzo dobrym punktem wyjścia do rozmowy są zdjęcia. Może to być fotografia z wycieczki, wydarzenia w przedszkolu, eksperymentu, zabawy, wspólnie wykonanego projektu albo zdjęcie przyniesione przez dziecko z domu.

Zamiast pytać tylko „Co jest na zdjęciu?”, można rozwijać rozmowę:

• Co wydarzyło się wcześniej?
• Co pamiętasz z tego dnia?
• Jak się wtedy czułeś?
• Co wydarzyło się później?
• Co chciałbyś opowiedzieć komuś, kto nie był wtedy z nami?

Do takiej aktywności bardzo dobrze pasują mówiące albumy. Jeden album posiada miejsca na zdjęcia oraz 30 przycisków umożliwiających nagrywanie krótkich komunikatów. Dziecko może więc łączyć obraz z własną wypowiedzią i stopniowo budować całą historię. Albumy można wykorzystać do stworzenia:

• kroniki grupy,
• historii rodzinnej,
• relacji z wycieczki,
• opowieści obrazkowej,
• dokumentacji projektu,
• książki dedykowanej dziecku: „O mnie”,
• sekwencji wydarzeń,
• własnej wersji poznanego opowiadania.

Nagraj i odtwórz to sześć niewielkich urządzeń pozwalających zapisać 10-sekundowe komunikaty. Można nagrywać na nich pojedyncze słowa, pytania, polecenia albo krótkie fragmenty opowiadania.

Nauczyciel na przykład nagrywa sześć pytań dotyczących przeczytanego opowiadania. Dzieci kolejno wybierają urządzenia, odsłuchują pytania, a następnie odpowiadają.

Można też odwrócić role: to dzieci przygotowują pytania dla kolegów. W ten sposób narzędzie przestaje być jedynie „odtwarzaczem”, a staje się pretekstem do samodzielnego formułowania komunikatów.

Rozmowa nie musi odbywać się tylko przy stoliku czy podczas zajęć w kółeczku. Mówiące spinacze pozwalają nagrać krótkie, 10-sekundowe wiadomości. Można je przypiąć do ilustracji, przedmiotu, pracy plastycznej albo elementu przygotowanej trasy zadaniowej.

Można z nich stworzyć np. dźwiękową grę terenową.

Pierwszy spinacz przekazuje wskazówkę: „Znajdź w sali przedmiot, który jest miękki”.

Przy znalezionym przedmiocie czeka kolejny komunikat. Dziecko musi więc uważnie wysłuchać instrukcji, zrozumieć ją i wykonać zadanie.

Dobrym rozwiązaniem do łączenia symbolu lub ilustracji z głosem są także interaktywne przyciski.

Pod przezroczystą pokrywą można umieścić zdjęcie, literę, cyfrę, symbol, słowo albo ilustrację, a następnie przypisać do niego nagranie trwające do 60 sekund.

Pod obrazkiem przedstawiającym bohatera można nagrać jego wypowiedź. Pod zdjęciem emocji opowieść o sytuacji, w której dziecko tak się czuło. Pod ilustracją przedmiotu jego opis lub zagadkę.

Można również rozłożyć kilka przycisków w odpowiedniej kolejności i wspólnie budować historię.

Jeszcze prostszym sposobem na rozwijanie kompetencji komunikacyjnych dzieci do wypowiedzi są interaktywne chmurki. Pozwalają zapisać 30-sekundowy komunikat, a ich powierzchnia jest suchościeralna.

Można zapisać na nich początek zdania:

• Myślę, że…
• Nie zgadzam się, ponieważ…
• Najbardziej podobało mi się…
• Chciałbym zapytać…
• Zauważyłem, że…

Dzieci mogą najpierw nagrać swoją odpowiedź, a następnie porównać ją z wypowiedziami innych. To dobry sposób, aby pokazać, że na to samo pytanie nie zawsze istnieje tylko jedna prawidłowa odpowiedź.

W rozwijaniu kompetencji językowych dzieci można również wykorzystać panel do nagrywania głosu.

Panel zawiera sześć przycisków, którym można przypisać oddzielne nagrania. Według opisu produktu został zaprojektowany m.in. z myślą o wspieraniu komunikacji, rozwoju języka, kreatywności i interakcji. Może być wykorzystywany także podczas pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi.

Można stworzyć na nim np. sześć:

• nowych słów,
• pytań do tekstu,
• etapów historyjki,
• wypowiedzi bohaterów,
• zagadek,
• propozycji rozwiązania problemu.

Dzieci mogą później odsłuchiwać komunikaty, porównywać je i odpowiadać na nie.

Ciekawym rozwiązaniem do pracy całej grupy jest również interaktywna ściana. Posiada 30 kieszonek, w których można umieścić zdjęcia, ilustracje lub niewielkie przedmioty i przypisać do każdego z nich 10-sekundowe nagranie. Mogą powstać na niej tematyczne „wystawy”:

„Nasze nowe słowa” – zdjęcie lub symbol i nagrana definicja;

„Co odkryliśmy?” – dokumentacja doświadczenia lub projektu;

„Nasza historia” – kolejne ilustracje tworzące opowiadanie;

„Pytanie dnia” – dzieci nagrywają odpowiedzi na wspólny temat;

„Galeria ekspertów” – każde dziecko opowiada o czymś, co szczególnie je interesuje.

W ten sposób wypowiedź dziecka nie znika wraz z zakończeniem rozmowy. Może zostać odsłuchana przez kolegów, nauczyciela czy rodziców.

Kompetencji językowych nie rozwijamy tylko podczas edukacji polonistycznej. Bardzo wartościowe rozmowy powstają np. przy okazji doświadczeń przyrodniczych.

Zamiast powiedzieć dziecku, co widzi, możemy zapytać:

Co zauważyłeś?
Czym różnią się te dwa przedmioty?
Jak myślisz, dlaczego tak się stało?
Jak możemy to sprawdzić?

Podobnie podczas matematyki dziecko może nie tylko podać wynik, ale również opowiedzieć, w jaki sposób doszło do rozwiązania. W pracy technicznej może wyjaśnić, dlaczego wybrało określony materiał. Podczas działania zespołowego może przedstawić swój pomysł i uzasadnić go przed grupą. Właśnie takie sytuacje sprawiają, że język staje się narzędziem myślenia, a nie wyłącznie przedmiotem nauki.

Czytanie dzieciom rozwija słownictwo i pozwala zetknąć się ze sposobami wypowiadania się, których nie zawsze używamy w codziennych rozmowach. Ale książkę można wykorzystać znacznie szerzej niż tylko do słuchania historii. Warto zatrzymać się w trakcie czytania i zapytać:

Co może zrobić bohater?
Jak się teraz czuje?
Co byś zrobił na jego miejscu?
Czy wszyscy bohaterowie myślą tak samo?

Po przeczytaniu dzieci mogą przygotować alternatywne zakończenie, wcielić się w wybraną postać albo nagrać wypowiedź jednego z bohaterów. W ten sposób literatura staje się punktem wyjścia do rozmowy, argumentowania i wspólnego interpretowania zdarzeń.

Nie każde dziecko będzie od razu chciało wypowiadać się przed kilkunastoosobową grupą. Dla części dzieci dużo bardziej komfortowa jest rozmowa w parze lub niewielkim zespole. Szczególnie ważne może być to w przypadku dzieci nieśmiałych, mających trudności językowe albo potrzebujących spokojniejszego otoczenia. Warto więc tworzyć różne sytuacje komunikacyjne: rozmowę z nauczycielem, pracę w parze, kilkuosobową grupę, wspólne opowiadanie, nagrywanie wypowiedzi i dopiero później prezentację na forum. Celem nie jest doprowadzenie do tego, aby wszystkie dzieci mówiły najwięcej. Celem jest stworzenie takich warunków, aby każde dziecko mogło uczestniczyć w komunikacji na miarę swoich możliwości i stopniowo je rozwijać.

Rozwijanie kompetencji komunikacyjnych nie wymaga organizowania dnia dodatkowych aktywności w placówce. Rozmowa przy wspólnym posiłku, komentowanie doświadczenia, opowiadanie o budowli z klocków, zadanie pytania koledze, wyjaśnienie sposobu rozwiązania problemu czy nagranie krótkiej historii – wszystkie takie sytuacje komunikacyjne pomagają rozwijajać język.

Rolą nauczyciela jest przede wszystkim stworzenie przestrzeni, w której dziecko może mówić, ma czas na sformułowanie myśli i wie, że jego wypowiedź zostanie wysłuchana. Kompetencje komunikacyjne rozwijają się przede wszystkim wtedy, gdy dziecko ma prawdziwy powód, aby się komunikować.

Oryginał:

Oracy Skills – Giving everyone a voice

Sal McKeown, brytyjska dziennikarka specjalizująca się w tematyce edukacyjnej